Një moment historik: Bletët, insektet e para në histori që fitojnë të drejta ligjore

Bletët pa thumb të Amazonës janë bërë insektet e para në botë që u janë dhënë të drejta ligjore, duke shënuar një moment të rëndësishëm për mbrojtjen e mbretërisë shtazore dhe një arritje që ambientalistët shpresojnë se do të katalizojë iniciativa të ngjashme për të mbrojtur bletët në pjesë të tjera të botës.

Kjo do të thotë që në një zonë të gjerë të Amazonës që shtrihet deri në Peru, bletët vendase të pyjeve të shiut tani kanë të drejtë të ekzistojnë dhe të lulëzojnë.

Popullatat e tyre kanë lulëzuar falë popujve indigjenë që para mbërritjes së Kristofor Kolombit. Ata konsiderohen pjalmues kryesorë të pyjeve tropikale, duke kontribuar në ruajtjen e biodiversitetit dhe shëndetit të ekosistemit.

Por ata përballen me kërcënime të shumta: ndryshimi i klimës, shpyllëzimi, pesticidet dhe bletët evropiane të mjaltit. Me një të ardhme të zymtë për to, shkencëtarët dhe aktivistët po luftojnë për të përfshirë bletët pa thumb në Listën e Kuqe të IUCN-së të specieve të rrezikuara.

“Një pikë kthese në marrëdhënien tonë me natyrën”

“Ky vendim shënon një pikë kthese në marrëdhënien tonë me natyrën. Ai i bën të dukshme bletët pa thumbim, i njeh ato si subjekte me të drejta dhe pohon rolin e tyre thelbësor në ruajtjen e ekosistemeve”, tha për Guardian Constanza Prieto, drejtoreshë e Qendrës së Ligjit të Tokës për Amerikën Latine.

Dekretet e para në botë, të miratuara në dy rajone të Perusë në muajt e fundit, vijnë pas një fushate për mbrojtjen e jetës së egër të udhëhequr nga themeluesja e Amazon Research International, Rosa Vázquez Espinoza, e cila ka kaluar vitet e fundit duke udhëtuar në Amazon për të punuar me popullatat indigjene dhe për të regjistruar bletët.

Espinoza, një biologe kimike, filloi kërkimin e saj mbi bletët në vitin 2020 pasi një koleg i kërkoi asaj të “kryente” një analizë të mjaltit të tyre, i cili u përdor gjatë pandemisë në komunitetet indigjene që nuk kishin trajtime për COVID-19.

“Vetitë Terapeutike Gjatë Covid-it”

“Po shqyrtoja qindra molekula të njohura që kanë një lloj vetie biologjike medicinale,” shpjegoi ai. “Dhe shumëllojshmëria ishte vërtet e pabesueshme: këto molekula njihen që kanë efekte anti-inflamatore ose antivirale, antibakteriale, antioksiduese dhe madje edhe anti-tumorale.”

Më pas ai filloi të drejtonte ekspedita për të mësuar më shumë rreth bletëve pa thumb, duke bashkëpunuar me popujt indigjenë për të dokumentuar metodat tradicionale të hulumtimit dhe kultivimit të këtyre insekteve, si dhe të vjeljes së mjaltit të tyre.

Speciet më të vjetra të bletëve në planet

Bletët pa thumb, një grup që përfshin disa lloje që jetojnë në rajone tropikale anembanë botës, janë speciet më të vjetra të bletëve në planet. Rreth gjysma e 500 specieve të njohura në botë jetojnë në Amazonë, ku ato janë përgjegjëse për pjalmimin e mbi 80% të florës.

Ato gjithashtu kanë rëndësi të thellë kulturore dhe shpirtërore për popujt indigjenë Asháninka dhe Kukama-Kukamiria që jetojnë në pyll. “Përmes bletës pa thumb, njohuritë tradicionale të popujve indigjenë transmetohen, të transmetuara që nga koha e gjyshërve tanë”, tha Apu Cesar Ramos, president i Strehës së Komunitetit Ashaninka.

“Bleta pa thumb ka ekzistuar që nga kohërat e lashta dhe pasqyron bashkëjetesën tonë me pyllin tropikal”, shpjegon ai.

Kërcënime

Megjithatë, këto bletë kanë filluar të zhduken. “Ne folëm me disa anëtarë të komunitetit”, thonë ata. “Nuk mund t’i shoh më bletët e mia. Më parë, më duheshin 30 minuta ecje nëpër xhungël për t’i gjetur. Tani më duhen orë të tëra.”

Analizat kimike zbuluan disa rezultate shqetësuese. Gjurmë pesticidesh u gjetën në mjaltin e bletëve, pavarësisht se ato rriteshin në zona larg bujqësisë industriale.

Për vite me radhë, e vetmja specie e njohur zyrtarisht e bletëve në Peru ishte bleta evropiane e mjaltit, e sjellë në kontinent nga kolonialistët në shekullin e 16-të.

“Pothuajse krijoi një rreth vicioz.” Në vitin 2023, ata zyrtarisht nisën një projekt për të hartuar gamën dhe ekologjinë e bletëve “sepse deri atëherë ne kishim folur tashmë me ekipin e Bashkimit Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës (IUCN) dhe zyrtarët qeveritarë në Peru dhe e kuptuam se këto të dhëna ishin thelbësore.”

Hartëzimi zbuloi lidhje midis shpyllëzimit dhe rënies së bletëve, një zbulim që kontribuoi në miratimin e një ligji në vitin 2024 që njihte bletët pa thumb si vendase në Peru. Ligji ishte një hap vendimtar, pasi ligji peruan urdhëron mbrojtjen e specieve vendase.

Pse është e rëndësishme mbrojtja e tyre ligjore?

Legalizimi i specieve vendos një precedent. Siç raporton The Guardian, pritet të zbatohen politikat për mbijetesën e bletëve, “duke përfshirë ripyllëzimin dhe restaurimin e habitateve, rregullimin e rreptë të pesticideve dhe herbicideve, zbutjen dhe përshtatjen ndaj ndikimeve të ndryshimeve klimatike, promovimin e kërkimit shkencor dhe miratimin e parimit paraprak si një kornizë udhëzuese për të gjitha vendimet që mund të ndikojnë në mbijetesën e tyre”.

Ky veprim ka ngjallur interes të madh nga grupet mjedisore në Bolivi, Holandë dhe Shtetet e Bashkuara, të cilat duan të ndjekin shembullin e Perusë në mbrojtjen e të drejtave të bletëve të tyre të egra/CNN