Presion institucional dhe zbrazje graduale: Çfarë po ndodh në Luginën e Preshevës?

Analisti amerikan për Ballkanin, Daniel Serwer, ka trajtuar çështjen e pasivizimit të adresave në Luginën e Preshevës, duke e cilësuar si një formë diskriminimi administrativ ndaj shqiptarëve në Luginën e Preshevës.

Artikulli i botuar në Peacefare nga Serwer trajton atë që autori e përshkruan si një model të “spastrimit etnik të heshtur” në Luginën e Preshevës, me shumicë shqiptare.

Në këtë analizë, autori përcjell qëndrimet e Ragmi Mustafi, kandidat për doktoraturë në Universitetin e Tiranës dhe ish-Kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar në Serbi si dhe Shaip Kamberi, ish-Kryetar i Bashkisë së Bujanocit dhe deputet aktual me mandatin e katërt në Parlamentin e Serbisë të cilët shkruajnë:

Në Serbinë jugore, komunat me shumicë shqiptare të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës përballen me një model diskriminimi që është sistematik në hartim dhe institucional në zbatim. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi i ka përshkruar politikat aktuale që prekin shqiptarët si “spastrim etnik me mjete administrative”, duke theksuar se si mjetet burokratike mund të margjinalizojnë popullatat pa dhunë të hapur. 

Autori thekson se në jug të Serbisë, komunat me shumicë shqiptare Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë përballen me një model diskriminimi që është sistematik në dizajn dhe institucional në zbatim.

Analisti amerikan nënvizon se “ky nuk është një pretendim retorik. Ajo pasqyron vite praktikash të dokumentuara që prekin statusin civil, arsimin, punësimin dhe pjesëmarrjen politike”.

Historia e shkurtër

Konflikti i armatosur në jug të Serbisë përfundoi më shumë se dy dekada më parë. Dhuna u përhap nga qershori 1999 deri në qershor 2001 nga Kosova, e mundësuar pjesërisht nga një zonë neutrale midis forcave jugosllave dhe NATO-s.

Konflikti përfundoi formalisht kur një forcë e vogël shqiptare pranoi të çmilitarizohej, demobilizohej dhe çarmatosej. Në këmbim u dha amnisti e kushtëzuar nga qeveria e Serbisë, si dhe integrim i shqiptarëve në strukturat qeveritare, civile, ekonomike dhe policore me mbështetje ndërkombëtare. Shqiptarët e zbatuan marrëveshjen. Qeveria serbe jo plotësisht.

Konflikti vazhdon pa dhunë

Në Luginën e Preshevës konflikti vazhdon pa dhunë. Shteti serb sot i realizon objektivat përmes mjeteve administrative dhe jo ushtarake, përfshirë:

Çregjistrimi i vendbanimit kufizon statusin civil.
Mosnjohja e diplomave bllokon lëvizshmërinë institucionale.
Nën-investimi dekurajon pjesëmarrjen në strukturat shtetërore.
Veçmas, këto masa duken burokratike. Të marra së bashku, ato krijojnë një ekuilibër të paqëndrueshëm. Rezultati nuk është as integrim, as rikthim i konfliktit. Barazia ligjore ekziston në letër, ndërsa shtetësia efektive mbetet e kufizuar — një dinamikë gjithnjë e më e rëndësishme për integrimin evropian dhe stabilitetin rajonal në Ballkanin Perëndimor.

Mekanizmi i “pasivizimit”

Një nga instrumentet më të rëndësishme administrative është praktika e njohur si “pasivizimi” i vendbanimit të regjistruar. Sipas rregulloreve serbe, autoritetet mund të çaktivizojnë adresën e regjistruar të një qytetari nëse konstatojnë se personi nuk banon në atë adresë në mënyrë të përhershme.

Organizatat për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar se autoritetet e aplikojnë këtë masë në mënyrë disproporcionale ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë.

Sipas Iniciativës së të Rinjve për të Drejtat e Njeriut, janë hequr të paktën 3 370 shqiptarë nga listat e votuesve midis viteve 2015 dhe 2022 si rezultat i pasivizimit të adresave. Rreth 80% e të anketuarve humbën të drejtën e votës, ndërsa shumica nuk morën vendime administrative me shkrim që të shpjegonin masën.

Këshilli Kombëtar Shqiptar vlerëson se mbi 8,000 banorë shqiptarë janë prekur në total.

Kur një adresë pasivizohet, individi mund të humbasë jo vetëm të drejtën e votës, por edhe aksesin në kujdes shëndetësor, ndihmë sociale dhe rinovim të dokumenteve të identitetit.

Parlamenti Evropian ka paralajmëruar se praktika të tilla rrezikojnë të çshpërblejnë komunitetet pakicë dhe të dobësojnë mbrojtjen e të drejtave themelore. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi ka raportuar se asnjë komunitet tjetër pakicë nuk ka paraqitur ankesa të krahasueshme për çregjistrim në shkallë të gjerë dhe mohimin e dokumenteve të identitetit.

Arsimi pa njohje

Arsimi përbën një nga barrierat më të qarta për integrim. Edhe pse ekzistojnë marrëveshje të ndërmjetësuara nga BE-js  për njohjen e ndërsjellë të diplomave midis Beogradit dhe Prishtinës, zbatimi mbetet i paqëndrueshëm.

Diplomat e fituara në Kosovë rrallë njihen në Serbi, duke kufizuar mundësitë e punësimit për të diplomuarit nga komunat e Luginës së Preshevës.

Midis viteve 2008 dhe 2025, rreth 3,400 studentë nga Lugina e Preshevës morën diploma universitare në Kosovë. Autoritetet serbe njohën vetëm 13 nga 2,532 diplomat e paraqitura, një normë zbatimi prej rreth 0.5%.

Monitorimi nga shoqëria civile tregon se të diplomuarit shpesh nuk mund të punojnë në institucione publike apo në profesione të rregulluara. Shqiptarët, edhe pse përbëjnë shumicën lokale në disa zona, përfaqësojnë më pak se 5% të punonjësve në administratën publike — duke treguar se bllokimi i njohjes së kualifikimeve kufizon aksesin real në strukturat shtetërore.

Nën-investimi kronik

Kushtet ekonomike e përforcojnë përjashtimin administrativ. Të dhënat e Entit Statistikor të Serbisë e klasifikojnë vazhdimisht Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën në kategorinë më të ulët të zhvillimit (Grupi IV – komuna të shkatërruara). Kjo do të thotë se niveli i zhvillimit mbetet nën 60% të mesatares kombëtare, ndërsa Medvegja shpesh bie nën 50%.

Vlerësimet e UNDP në Serbi tregojnë gjithashtu deficite infrastrukturore, papunësi të lartë dhe investime të kufizuara industriale në jug të Serbisë krahasuar me mesataret kombëtare.

Në mjedise post-konfliktuale, zhvillimi i zgjatur i pamjaftueshëm prodhon efekte politike: rrit emigracionin, dobëson institucionet lokale dhe ndryshon gradualisht realitetin demografik.

Shprehja kulturore dhe hendeku i përfaqësimit

Organizatat për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar raste kur shqiptarët janë gjobitur ose ndjekur penalisht për shfaqjen e simboleve kombëtare në ngjarje kulturore. Edhe pse ligji serb rregullon përdorimin e simboleve të huaja, mënyra e zbatimit ka treguar trajtim selektiv.

Ligji serb garanton përfaqësim proporcional të pakicave në institucionet publike. Megjithatë, monitorimi i Misionit të OSBE-së në Serbi tregon nën-përfaqësim të vazhdueshëm të shqiptarëve në gjyqësor, polici dhe administratë — veçanërisht në jug.

Hendeku midis pranisë demografike dhe përfaqësimit institucional tregon një deficit zbatimi, jo një mungesë ligjore.

Vëmendja ndërkombëtare

Ndërgjegjësimi ndërkombëtar po rritet.

Në SHBA, kongresmeni Keith Self (Republikan nga Teksasi) ka paraqitur projektligjin për Diskriminimin në Luginën e Preshevës, i cili ka avancuar në komisionin e punëve të jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve. Ai kërkon raportim formal mbi diskriminimin ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë.

Kjo nismë sinjalizon se diskriminimi administrativ po njihet si çështje serioze e të drejtave të njeriut.

Udhëheqja politike shqiptare në Luginë ka bashkëpunuar me komunitetin shqiptar në SHBA, përfshirë organizatën “Albanian American Civic League”, si dhe me komunitetin shqiptar në Teksas. Kjo ka çuar në informime para stafit të Senatit të SHBA-ve dhe në letra dypartiake drejtuar Sekretarit amerikan të Shtetit

Pse ka rëndësi kjo?

Situata në Luginën e Preshevës nuk është vetëm çështje lokale pakice. Ajo është test për zbatimin e standardeve evropiane të barazisë dhe mbrojtjes së pakicave.

Stabiliteti i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor nuk varet vetëm nga mungesa e konfliktit, por nga garantimi i shtetësisë së barabartë.

Masat administrative që fshijnë banorët nga regjistrat, anulojnë diploma, kufizojnë shprehjen kulturore dhe frenojnë zhvillimin ekonomik prodhojnë të njëjtin efekt që dikur synonin politikat shtrënguese: margjinalizimin demografik.

Një rrugë përpara

Zgjidhjet nuk janë radikale:

Rikthimi i adresave të pasivizuara padrejtësisht.

Zbatimi i njohjes së diplomave.

Investime të barabarta publike.

Zbatim i barabartë i ligjeve për shprehjen kulturore.

Përmbushje e detyrimeve ligjore për përfaqësim të pakicave.

Këto hapa do të forconin qeverisjen demokratike dhe do ta afronin Serbinë me standardet evropiane të të drejtave të njeriut.

Kjo mund të arrihet vetëm me angazhim të fortë ndërkombëtar dhe presion diplomatik.

Lugina e Preshevës nuk duhet të mbetet e padukshme në politikën ndërkombëtare. Diskriminimi që funksionon në heshtje përmes kanaleve administrative mund të jetë po aq i dëmshëm sa diskriminimi i hapur.

Njohja dhe adresimi i tij është thelbëso, jo vetëm për shqiptarët në jug të Serbisë, por për kredibilitetin e parimeve demokratike në rajon./ORA